«بسم الله الرحمن الرحیم»

با عرض سلام، امروز با یک بحث بسیار مهم که در این ایام بر سر السنه خصوصاً اهل علم بسیار جریان دارد در خدمت شما عزیزان هستیم. مراد بحث مشهور رفع القلم است که در خصوص روز نهم ربیع الاول که یگانه عید عالم تشیع که در آن اظهار برائت از دشمنان اهل بیت به اوج می رسد و روز بسیار با فضیلتی است می باشد.

بحث را با یک سؤال شروع میکنیم:

عبارت «رفع القلم» در روايت احمد بن اسحاق چه مفهومی دارد؟

یکی از مهم ترین اشکالاتی که بر محتوای روایت احمد بن اسحاق وارد می‌کنند این است که می‌گویند: در این روایت آمده است: «وأمرت الكرام الكاتبين أن يرفعوا القلم عن الخلق كلهم ثلاثة أيام من ذلك اليوم ولا أكتب عليهم شيئا من خطاياهم كرامة لك ولوصيك»⁽¹⁾ (خدای تعالی می‌فرماید:) به فرشتگان نویسنده اعمال دستور دادم که از روز نهم ربیع الاول به مدّت سه روز قلم را از همه مخلوقات بردارند و چیزی از گناهان آنان را ننویسند (و این) کرامتی است برای تو و برای وصی تو. (علی(علیه السلام))

برخی در مقابل این روایت آیات و روایاتی را می‌آورند که دلالت بر نوشته شدن همه گناهان در نامه اعمال دارد و بعضاً هم روایاتی را که هیچ ربطی به این موضوع ندارد را برای اینکه به اصطلاح پاسخ مستند به این روایت داده باشند می‌آورند.

متأسفانه گاهی دیده می‌شود که به خاطر عدم فهم صحیح روایت بعضی از علماء مشهور هم این اشکال را به این روایت وارد می‌کنند و می‌گویند «رفع القلم» مترادف عبارت «رفع تکلیف» است!

در پاسخ می‌گوییم:

از «رفع القلم» تعبیرات مختلفی شده است که باید مورد برّرسی قرار گیرد ولیکن به هیچ وجه «رفع القلم» به معنای جواز گناه دانسته نشده است، مگر توسّط آنهایی که قصد ردّ نمودن این روایت شریفه را دارند و با توجّه به عباراتی همچون: «یوم التوبة»، «یوم الإنابة»، «یوم التزکیة»، «یوم الورع» و امثال آن در روایت مذکوره تردیدی باقی نمی‌ماند که به هیچ وجه معصیت کردن در این روز جایز نیست.

 و امّا تعبیراتی که از «رفع القلم» شده‌اند مختلف‌اند و ما در اینجا دو تعبیر أصح را بیان می‌نماییم:

آنچه که بعضی به آن معتقدند و به نظر ناصحیح هم نیست این است که می‌گویند: در رفع القلم بحث این امر نیست که شیعیان اجازه گناه داشته باشند، بلکه بحث در باب بخشش گناهان است، یعنی اگر شیعه‌ای مرتکب گناهی شد (نه اینکه اذن به گناه داشته باشد) گناه او به کرامت اهل بیت (علیهم السلام) بخشیده می‌شود.

توضیحاتی پیرامون این قول:

البتّه باید توجّه کرد که این تکرّم در رفع القلم برای بندگان مؤمن از طرف خدای تعالی می‌باشد که دارای عقل و درک و محبّت به خدای تعالی و ائمه اطهار (علیهم السلام) هستند و به خود اجازه نمی‌دهند که گناه کنند، زیرا همانطور که اگر یک فرد عاقل را تنها با یک کاسه سمّ در اتاقی گذاشتند و به او گفتند: اگر این سمّ را خوردی علی رغم اینکه باید مؤاخذه شوی تورا می‌بخشیم، او هرگز حتّی فکر خوردن این کاسه سمّ را نمی‌کند، ولی کسانی که ایمانشان به خدای تعالی ضعیف است، برایشان فرقی نمی‌کند که نهم ربیع الاول باشد یا دهم محرم و یا دیگر ایّام، آنها مشغول فسق و فجور خود هستند و حتّی اگر گناهانشان در این سه روز هم بخشیده شود، دردی از آنها دوا نمی‌کند، زیرا می‌خواهند با بقیّه ایّام چه کنند؟ بنابراین مراد از «رفع القلم» تنها بخشش گناهان است⁽²⁾ و گناه همچنان سمّیت خود را داراست و انسان را از قرب به خدای تعالی محروم می‌کند و روح او را سیاه می‌کند و علی رغم مؤاخذه نشدنش، با وجود تاریکی های گناه و رذائل اخلاقی که به سبب گناهان در او به وجود آمده است، مسلماً قبل از اینکه پاک شود وارد بهشت نخواهد شد و با توجّه به مطالب گفته شده، ایرادی بر رفع القلم وارد نیست و مغایرتی با عقاید شیعه ندارد.

اما آنچه که در نزد ما صحیح است:

رفع القلم تنها منحصر به روز نهم ربیع الاول و تا دو روز پس از آن نمی‌باشد، بلکه طبق روایات صحیحه و معتبره رفع القلم برای مؤمنان در تمامی ایّام وجود دارد، به این صورت که اگر بنده مؤمنی مرتکب گناهی شد، خدای تعالی تا هفت ساعت به او مهلت می‌دهد و ملائکه نویسنده اعمال را امر می‌فرماید که گناهش را ننویسند و اگر تا پایان هفت ساعت توبه نکرد، آنگاه گناهش نوشته می‌شود.⁽³⁾ لیکن این رفع القلم در روز نهم ربیع الاول به خاطر ارزش خاصّی که در نزد اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) دارد از هفت ساعت به سه روز افزایش می‌یابد.

و محل نزاع اینجاست که آیا پس از سه روز گناهان در نامه اعمال نوشته می‌شوند یا نه؟

در پاسخ گفته می‌شود: اگر گناهان پس از سه روز در نامه اعمال نوشته شوند که بحثی باقی نمی‌ماند.

اما اگر معتقد شدیم که نوشته نمی‌شوند، این سؤال به وجود می‌آید که چگونه چنین امری ممکن است و حال آنکه آیات قرآن و روایات خلاف این را بیان کرده‌اند؟!

در پاسخ باید گفت: آنچه که با اعتقادات ما و آیات و روایات مغایرت دارد، حکم به جواز گناه است، نه بخشش گناهان توسط خدای ارحم الراحمین، چرا که دست پروردگار متعال در تمامی کارها باز است و اگر تمامی گناهان بنده‌اش را هم ببخشد تعجبّی ندارد و با استناد به آیاتی همچون: «فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ*وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ»⁽⁴⁾ نمی‌توان گفت که دست خدا در بخشش گناهان بسته است.

در هرحال حتّی اگر پروردگار متعال گناهان بنده‌اش را در این سه روز هم ببخشد، همچنان گناه، گناه است و موجب شقاوت و خسران.

گفتنی است که رفع القلم تنها به غدیر ثانی (نهم ربیع الاول) اختصاص ندارد و مثل همین تعبیر برای عید غدیر خم هم وجود دارد.

 از امام رضا (علیه السلام) روایت شده است که درباره روز عید غدیر خم فرمودند: «وهو اليوم الذى يأمر الله فيه الكرام الكاتبين أن يرفعوا القلم عن محبي أهل البيت وشيعتهم، ثلثة أيام من يوم الغدير ولا يكتبون عليهم شيئا من خطايا هم كرامة لمحمد وعلي والائمة (علیهم السلام)».⁽⁵⁾

(عید غدیر) آن روزی است که خدای تعالی در آن ملائکه نویسنده اعمال را امر می‌فرماید که قلم را از محبّین و شیعیان اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) بردارند تا سه روز از روز عید غدیر خم و بر آنها چیزی از خطاهایشان را ننویسند (و این) کرامتی است برای پیامبر (صلی الله علیه وآله) و امیرالمؤمنین (علیه السلام) و ائمه اطهار (علیهم السلام).

لذا می‌توان گفت که هجدهم ذی‌الحجه (غدیر اول) و نهم ربیع الاول (غدیر ثانی) در این فضیلت باهم مشترکند.

بنابر تعابیر بیان شده از رفع القلم، هیچ ایرادی بر این لطف خدای تعالی به شیعیان در این روز بزرگ به خاطر کرامت اهل بیت (علیهم السلام) وارد نخواهد بود.

و امّا اگر گفته شود که در روایت احمد بن اسحاق عبارت «عن الخلق كلهم» آمده است که بنابر «أصالة العموم»⁽⁶⁾ دانسته می‌شود که منظور همه مردم اعم از کافر و مشرک و غیره هستند نه فقط مؤمنین، در پاسخ گفته می‌شود: اجرای «أصالة العموم» در صورتی صحیح است که هیچ قرینه‌ای در کلام معصوم وجود نداشته باشد و حال آنکه یافتن قرینه دالّ بر تخصیص «رفع القلم» برای شیعیان امر دشواری نیست.

از جمله قرائنی که در روایت احمد بن اسحاق می‌توان به آن اشاره نمود این است که تمامی محتوای این روایت که موبوط به بیان فضائل روز نهم ربیع الاول است در مورد شیعیان و محبّین اهل بیت (علیهم السلام) ‌است، پس چگونه ممکن است که تمامی فضائل ذکر شده در این روایت، خاصّ برای شیعیان باشد و در بینشان ناگهان فضیلتی برای تمامی مخلوقات من جمله کفّار و مشرکین و پیروان دیگر فرق ضالّه اعمّیت پیدا کند؟⁽⁷⁾

در ثانی دلیلی وجود ندارد که حتماً قرینه در خود روایت وجود داشته باشد، بلکه با تفحّص در روایات دیگر قرائن منفصله‌ای به دست می‌آید که دانسته می‌شود که این فضیلت و امثال آن مخصوص به شیعیان و محبّین اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) است نه هیچ صنف دیگری⁽⁸⁾، کما اینکه درباره «رفع القلم» در روز عید غدیر خم این تخصیص زده شده است و از آنجا که غدیر ثانی در این فضیلت مثل غدیر اول است، می‌توان این تخصیص را از باب «تقدیم الأظهر علی الظاهر» قرینه‌ای منفصله که دلالت بر تخصیص «رفع القلم» در روایت احمد بن اسحاق برای شیعیان و محبّین اهل بیت (علیهم السلام) دارد دانست.

بنابر مطالبی که بیان شد هیچ ایرادی بر رفع القلم وارد نبوده و این عبارت مغایرتی با اصول و عقاید شیعه ندارد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ