بسم الله الرحمن الرحیم

انبساط و انقباض⁽¹⁾

او مى‏ گفت:

يك روز جوانى كه من به او خيلى علاقه داشتم و او از خانواده بسيار نجيبى بود، نزد من آمد و گفت:

چند روز است كه ايمانم به كلّى از دستم رفته و خود را آنچنان بى‏ اعتقاد به حقايق جهان هستى احساس می ‏كنم كه نزديك است منفجر شوم، از شما تقاضا دارم هر چه زودتر اين مرض روحى مرا معالجه كنيد.

من چون او را می ‏شناختم و می ‏دانستم كه دلائل علمی و عقلى و نقلى اصول اعتقادات را نمی ‏داند، يعنى در اين باره تحقيق نكرده و حتّى كتابى هم مطالعه ننموده است، به او دستور دادم كه يك دوره اصول اعتقادات را درس بگيرد و عقائد خود را از نظر علمى محكم نمايد تا شايد ايمانش به او برگردد. (در پرانتز عرض می ‏كنم كه چون استاد به معارف قرآن بسيار اهميّت می ‏داد و بلكه تنها معارف قرآن را عرفان حقيقى و واقعى می ‏دانست، راه اعتقاد به عقائد حقّه را اين گونه تصوّر می ‏فرمود. او می ‏گفت: اوّلين كارى كه بايد يك مسلمان و يا حتّى يك غير مسلمان براى رسيدن به حقايق عمل كند، اين است كه اعجاز قرآن آن گونه كه خود قرآن می ‏گويد: (اگر جنّ و انس پشت به پشت يكديگر بدهند نمی ‏توانند مثل قرآن را بياورند) براى خود ثابت كند كه اگر اين كار را بكند، خدا را با علم و قدرتش براى خود ثابت كرده و رسالت رسول اكرم (صلى الله عليه و آله) را معتقد شده و مهمتر از همه محتواى قرآن را كه معجزه است و از جانب خدا است و شامل بحث معارف و خداشناسى و معادشناسى و به طور كلّى معارف و احكام اسلامى است را راهنماى اعتقادات و عقائد خود قرار داده است. بحث مفصّل مطالب فوق را در مقدّمه جلد اوّل كتاب «توضيح آيات قرآن» و كتاب «دو مقاله» ذكر نموده‏ ايم.)

او به اين دستور عمل كرد و بحمدالله استاد خوبى هم نصيبش شد.

من به استاد او گفته بودم كه بايد برنامه درسى او را صحيح تنظيم كند تا در مدّت كوتاهى اصول اعتقاداتش را ياد بگيرد و او هم به اين دستور عمل كرد و بحمدالله ناراحتى روحى او رفع شد.

 او می ‏گفت:

مرد سالخورده‏ اى كه به قول خودش سالها در رشته فلسفه و عقائد اسلامى زحمت كشيده بود و خود را از علماء متخصّص در رشته عقائد می ‏دانست، روزى به من گفت: من نمی ‏دانم چرا با اينكه دلائل زيادى در اثبات وجود خدا و سائر مسائل اعتقادى دارم، در عين حال گاهى آن چنان بى‏ ايمان می ‏شوم كه می ‏خواهم منفجر گردم، در آن وقت مثل كسى هستم كه همه اين دلائل را براى انكار اين حقايق داشته باشد؛ حالا من بايد چه كنم؟

به او گفتم: خانه دل تو ممكن است مملوّ از صفات رذيله باشد، نفست را تزكيه نكرده‏ اى. لذا وقتى ايمان را با زنجير هاى دلائل به اين خانه می ‏كشانى و او مجبور می ‏شود كه وارد خانه دل تو گردد و از طرفى با آن صفات رذيله سر سازش ندارد، با اندك غفلتى از دل تو بيرون می ‏رود و آن وقت ديگر نمی ‏توانى به آسانى ايمان را به خانه دل خود برگردانى.

درست مثل كبوترى كه شما بخواهيد او را در لانه‏ اى كه پر از حيوانات درنده است، جاى دهى. طبيعى است كه او حاضر نمی ‏شود در آنجا بماند و مستقر گردد.

بنابراين اگر بخواهى خانه دل را مقرّ ايمان قرار دهى و او را در آنجا مستقر نمائى، بايد نفست را از صفات رذيله تزكيه كنى و قلبت را از جميع خصلتهاى زشت پاك نمائى.

او می ‏گفت:

روزى خدمت مردى كه سالها در سير و سلوك بوده و حقيقتا به كمالات معنوى خوبى رسيده و وجود او مايه بهره‏ هاى معنوى فراوانى است، رفتم و از او خواستم كه گوشه ‏اى از تجربيات خود را در امور معنوى و سير الى الله براى من نقل كند.

او گفت: من در سفر وصول به كمالات روحى می ‏ديدم كه گاهى حالت انبساط عجيبى دارم، يعنى به قدرى روحيّاتم خوب است كه مانند كسى كه همه حقايق و ماوراءالطّبيعه و معنويّات را به چشم می ‏بيند، می ‏باشم. ولى گاهى هم به قدرى در انقباض قرار می ‏گرفتم و همچون كسى بودم كه در تاريكى فوق‏ العاده‏ اى قرار گرفته و حتّى جلوى پايش را هم نمی ‏بيند.

ولى در هر حال به سير معنوى و تزكيه روحم ادامه می ‏دادم و اين انبساط و انقباض را اهميّت نمی ‏دادم و در حقيقت خود را مثل مسافرى كه در اتوبوس نشسته و طىّ طريق می ‏كند و در راه گاهى به شهرها و چراغها و مناظر زيبا می ‏رسد و آنها جلب توجّهش را می ‏نمايد و گاهى هم در بيابانهاى بى‏ آب و علف و تاريك كه هيچ چيز را نمی ‏بيند، تصوّر می ‏كردم.

فراموش نمی ‏كنم كه در آن زمانها گاهى خوابهاى بسيار خوب، مكاشفات بسيار جالب، استشمام عطرهاى معنوى و حتّى مشاهداتى كه فوق‏ العاده جلب توجّه مرا می ‏كرد، داشتم. امّا استادم به من می ‏گفت: مبادا اينها تو را سرگرم كند، زيرا تا وقتى به مقصد كه همان كمالات معنوى و تزكيه نفس است نرسيده‏ اى، اينها براى تو فائده‏ اى ندارد، حتّى وقتى به اينها می ‏رسى و در عين حال می ‏بينى كه هنوز در وجودت صفات غير انسانى وجود دارد، بايد بدانى كه گاهى همينها مايه توقّف تو و يا لااقل مايه سرگرمی تو از وصول به آن مقاصد است.

و همچنين وقتى خواب نمی ‏بينى و يا مكاشفه و مشاهده‏ اى ندارى و يا در انقباض مطلقى و حتّى نشاطى در دعاء و عبادت در خود احساس نمی ‏كنى، ولى مشغول تزكيه نفسى و به سوى خدا می ‏روى، خود را مثل كسى بدان كه در بيابان تاريكى در اتوبوس نشسته و به سفرش ادامه می ‏دهد و يا مثل كسى كه از بيابان بى‏ آب و علف عبور می ‏كند و آن بيابان هيچ چيز ندارد كه او تماشا كند. و علاوه كسى كه براى به دست آوردن خوابهاى خوب و يا مكاشفات غير علمى و يا حتّى براى كرامات و غيبگوئى در سير و سلوك قرار می ‏گيرد مثل كسى است كه در هواپيما فقط براى شكلاتى كه مهماندار به مسافرين می ‏دهد بنشيند و از مسافرت مقصد اصلى را منظور نكند و اگر به او شكلات ندادند ناراحت شود.

بايد سالك الى الله بكوشد كه به انقباض و انبساط و كشف و شهود و كرامات و غيبگوئى توجّه نكند و صد درصد به فكر كمالات روحى باشد.

و بالأخره اينها يعنى اين انقباضها و انبساطها نبايد سالك الى الله را از مقصد كه همان كمالات روحى است، باز بدارد و بلكه او بايد سرش را به زير بيندازد و به سير خود دائما ادامه دهد.

او می ‏گفت:

انقباض و انبساط بر دو قسم است، گاهى اين دو حالت براى غير سالك الى الله از مردم عادى روى می ‏دهد. طبعا انقباض مربوط به گناه و انبساط مربوط به كار خوبى است كه انجام داده است، ولى براى سالك الى الله انقباض لازم است، زيرا اين دو حالت علامت حركت و سير است. اگر اين دو حالت نباشد، معلوم است كه سالك الى الله حركتى ندارد. اگر انقباض نباشد، قدر انبساط دانسته نمی ‏شود و انقباض و انبساط براى سالك الى الله كار خدا است. زيرا او می ‏فرمايد: «اَللهُ يَقْبِضُ وَ يَبْسُطُ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ».⁽²⁾

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ